Harita Bilgisi ve Ölçekler İle İlgili Kısa Konu anlatımı

Harita ve Ölçek
Haritalar, coğrafyada en çok kullanılan araçlardan biridir. Fizikî, beşerî ve ekonomik olayların veya verilerin dağılışını göstermek için, haritalardan yararla­nılır. Böylece coğrafî bilgiler, daha gerçekçi ve kolay anlaşılır bir duruma getiri­lir.

Yeryüzünün bütününün veya bir parçasının, kuş bakışı (tam tepeden) görünüşünün belli bir oranda küçültülerek düzlem üzerine aktarılmış şek­line harita denir. Haritacılık bilimine kartografya adı verilir.

Harita yapımında uyulması gereken kurallar şunlardır:

Harita; kuş bakışı görünüşü yansıtmalı,
Bir ölçek dahilinde küçültülmeli,
Bir düzlem üzerine aktarılmalıdır.

Dünya’nın şekli, küre biçiminde olduğundan kara ile denizlerin şekil ve yüz ölçümleri düzlem üzerine tam olarak yansıtılamaz. Küre üzerindeki bu şekiller düzlem üzerine çizildiğinde birtakım bozulmalar olur. Nasıl ki bir portakal kabu­ğu yırtılmadan bir düzlem üzerine yayılamıyorsa, küresel yüzeyin de düzlem üzerine aynen aktarılması olanaksızdır.

Haritalardaki şekil ve alan bozulmalarının en aza indirgenebilmesi için özel çizim yöntemleri geliştirilmiştir. Bu çizim yöntemlerine projeksiyon veya iz düşüm metotları denir. Üzerine paralel ve meridyenlerin çizildiği şeffaf bir model kürenin merkezine ışık kaynağı yerleştirilir. Daha sonra bu küreye silin­dir veya koni şeklinde kâğıt sarılır. Kâğıdın üzerine paralel ve meridyenlerin yansıyan iz düşümleri işaretlenir. Böylece paralel ve meridyenlerin yeri belir­lenmiş olur.

Çiziliş ve kullanılış amacına göre farklı projeksiyonlar geliştirilmiştir. Harita çiziminde kullanılan başlıca projeksiyonlar; silindirik, konik ve düzlem projek­siyonlardır

Silindirik projeksiyonda, saydam bir kürenin çevresine silindir oluşturacak biçimde bir kâğıt sarılır. Hari­ta alanı, açılmış bir silindir üzerine yansıtılır. Bu projeksiyonda, kutuplara doğru gidildikçe, şekiller oldukça büyür ve alan bozulmaları fazlalaşır. Örneğin; Grönland adası, ancak sekizde biri olduğu Güney Ameri­ka’dan daha büyük görünür. En doğru ölçümler ekvator üzerinde yapılır. Silindirik projeksiyon ile hazırlan­mış haritalarda alan bozulur; ancak şekil korunur. Özellikle gemi ve uçak seferleri için daha kullanışlıdır.

Bir haritada bulunması gereken başlıca özellikler şunlardır:

Haritanın konusunun yazıldığı başlık,
Ölçek,
Haritanın yönü (özellikle büyük ölçekli haritalarda),

Harita işaretleri (lejant),

Coğrafî koordinatlar (paralel ve meridyenler).

Son yıllarda, harita çiziminde kullanılan yöntemlerde değişiklikler olmuştur. En çok kullanılan yöntem, havadan çekilen fotoğraflardır. Ayrıca bilgisayarlar­dan da yararlanılır.

ÖLÇEK: Haritadaki küçültme oranıdır. Ölçek, haritadaki alan ve uzaklıkla­rın, yeryüzündeki gerçek alan ve uzaklıklara oranını gösterir.

Ölçekler ikiye ayrılır:

Kesir ölçek : Bu ölçekte küçültme oranı kesirle ifade edilir. Kesir ölçekte pay daima “1” ile gösterilir. Paydadaki sayı, çizimin ne kadar küçültüldüğünü ifa­de eder.

Çizgi ölçek: Küçültme oranı, bir çizgi üzerinde işaretlenerek gösterilir. Eşit aralıklara bölünmüş olan çizgi üzerinde, aralıkların gerçekte ne kadar uzak­lığa eşit olduğu belirtilir. Harita üzerinde cetvel veya pergelle ölçülen belli mesa­feler çizgi ölçeğe aktarılır. Böylece, çizgi ölçek üzerinde arazideki uzaklık belir­lenir. Ayrıca, çizgi ölçekten yararlanılarak haritanın kesir ölçeği de saptanabilir. Çizgi ölçekte, sıfır (0)ın solunda kalan birimler, arazi üzerinde daha küçük me­safeleri ölçmede kullanılır. Örneğin; 1/1.000.000 ölçekli haritada 1 cm, 10 km’yi gösterir. 1 mm’nin ne kadar uzaklığı gösterdiğini belirtmek için sıfırın solundaki 1 cm, 10’a bölünür. Sıfırın sağındaki bölümlere ise arazideki uzaklığa göre 10, 20, 30, 40… 90 km sayıları yazılır

Haritalarda Yüzey Şekillerinin Gösterilmesi

Yeryüzündeki yüzey şekillerini, akarsuları, gölleri gösteren haritalara fizikî haritalar denir. Fizikî haritalarda yüzey şekilleri çeşitli yöntemlerle gösterilir. Bunların başlıcaları: eş yükselti eğrileri (izohips), renklendirme, tarama, gölge­lendirme ve kabartma yöntemleridir.

Eş yükselti eğrileri (izohips) yöntemi: Haritalarda yüzey şekilleri, en doğru ve yaygın biçimde eş yükselti eğrileri (izohips) yöntemi ile gösterilir. Eş yükselti eğrileri, aynı yükseklikte bulunan noktaları birleştiren eğrilerdir.

Renklendirme yöntemi : Haritalarda yüzey şekilleri renklendirme yön­temi ile de gösterilir. Fizikî haritalarda, yeryüzündeki yükseklikler ve derinlik­ler renklerle gösterilir. Bu amaçla alçak yerler yeşil, orta yükseklikteki yerler sarı, daha yüksek yerler ise kahverenginin giderek koyulaşan tonları ile bo­yanır. Bu renkler, yer şekillerini değil sadece yükselti basamaklarını gösterir .
Denizlerde ve göllerde, izobatların araları derinlik du­rumlarına göre mavi ve tonları ile gösterilir.

Tarama yöntemi: Fazla kullanılmayan bir yöntemdir. Bu yöntemde; kalınlıkları eğim ile orantılı olarak artan çiz­giler kullanılır. Eğimin fazla olduğu yerlerde kalınlaşan çiz­giler, eğim azaldıkça incelir. Düzlükler ise beyaz bırakılır. Çizgi boyları, yükselti basamaklarını gösterir.

Gölgelendirme yöntemi: Bu yöntemde, yer şekilleri­nin, haritanın bir köşesinden eğimli bir ışıkla aydınlatıldığı varsayılır. Fazla eğimli yerler karanlık, az eğimli yerler ise daha aydınlık olarak gösterilir.

Kabartma yöntemi: Yeryüzü şekillerinin maket türü haritalarda ölçekli olarak gerçeğe uygun kabartmaları ya­pılır ve renklendirilir. Taşınması, yapımı zor ve maliyeti fazla olduğu için pek yaygın bir yöntem değildir.

Dünya’yı ve ülkeleri tanımamızı, ülkemiz ve çevremizle ilgili bilgiler edinme­mizi sağlayan en önemli araçlardan biri haritalardır.

Haritalardan çok çeşitli alanlarda yararlanılır; coğrafya araştırmalarında, ül­ke savunmasında, çevre, bölge ve şehir plânlamasında, köprü, yol, baraj yapı­mı gibi her türlü mühendislik işlerinde harita gereklidir. Bunlardan başka orman ve maden işletmelerinde, turizm planlaması ve arkeolojik araştırmalarda da ha­ritalardan faydalanılır. Haritalardan yararlanılarak uzaklık, alan ve eğim ölçüm­leri de yapılabilir.

Harita üzerinde yer alan bilgiler; çeşitli işaretlerle belirtilir. Bunlara harita işaretleri veya harita lejantı denir. Her haritada, yapılış amacına göre hazır­lanmış özel işaretler bölümü bulunur

Yorum Yap!